راهنمای نورپردازی در فیلم؛ از منابع نور تا کنترل سایه و رنگ

هیچ فیلمی بدون نورپردازی در فیلم شکل نمی گیرد. همان طور که فیلمنامه و بازیگر در ساخت روایت اهمیت دارند، نور نیز به فیلمساز کمک می کند اطلاعات، احساس و فضای صحنه را به مخاطب منتقل کند.

تاریخ سینما از نخستین سال های شکل گیری این رسانه تاکنون، شاهد تجربه های فراوانی با منابع و روش های مختلف نورپردازی در فیلم بوده است.

درک نورپردازی در فیلم فقط به شناخت چند چراغ محدود نمی شود.

فیلمبردار باید بداند نور از کجا می آید، با چه شدتی به سوژه می رسد، چه رنگی دارد و چگونه با سایه ها و فضای اطراف ترکیب می شود. این مقاله بر اساس راهنمای Film Lighting — The Ultimate Guide تنظیم شده است.

انواع منابع نور در فیلم

منابع نور در سینما معمولا در دو گروه اصلی قرار می گیرند: نور طبیعی و نور مصنوعی. نور طبیعی از منابعی مانند خورشید، ماه، آتش و حتی نور کرم شب تاب به وجود می آید.

در مقابل، چراغ خیابان، تابلو نئون، چراغ قوه و پنل های ال ای دی نمونه هایی از نور مصنوعی هستند؛ یعنی منابعی که انسان آن ها را ساخته و کنترل می کند.

دسته دیگری که در صحنه با آن روبه رو می شویم، نور محیطی است. نور محیطی به هر نوری گفته می شود که گروه فیلمبرداری آن را به شکل مستقیم وارد صحنه نکرده باشد.

تابلو روشن یک کافه، چراغ خودروهای عبوری یا نور خورشید در فضای بیرونی، همگی می توانند نور محیطی باشند. این نور ممکن است طبیعی یا مصنوعی باشد.

اگر منبع نور در قاب دیده شود، به آن نور کاربردی یا پراکتیکال گفته می شود. چراغ رومیزی، لامپ سقفی و تابلوهای روشن نمونه هایی از این نوع نور هستند.

البته حضور یک چراغ در قاب لزوما به این معنا نیست که همان چراغ، نور اصلی روی صورت یا بدن بازیگر را تامین می کند. گاهی منبعی خارج از قاب نور لازم را ایجاد می کند و چراغ داخل قاب فقط دلیل منطقی حضور آن نور را برای تماشاگر فراهم می سازد.

این روش با مفهوم نورپردازی در فیلم انگیخته ارتباط نزدیکی دارد.

نورپردازی در فیلم انگیخته یعنی نور صحنه از نظر روایی دلیل قابل قبولی داشته باشد؛ برای مثال، نور آبی روی صورت شخصیت طوری طراحی شود که تماشاگر آن را نور ماه یا نور پنجره بداند، حتی اگر در عمل از چراغی قدرتمند خارج از قاب ایجاد شده باشد.

در چنین طراحی هایی، گافر یا مسئول ارشد برق و نور صحنه، در هماهنگی با مدیر فیلمبرداری، تجهیزات و منابع نوری را تنظیم می کند تا ظاهر مورد نظر هر نما به دست بیاید.

شدت نور، فاصله و قانون عکس مجذور

نورپردازی در فیلم در کنار جنبه هنری، به شناختی پایه از فیزیک نور نیز نیاز دارد. دو موضوع مهم در این زمینه، شدت نور و دمای رنگ هستند.

شدت یک منبع نور با واحد لومن سنجیده می شود، اما این عدد به تنهایی مشخص نمی کند چه مقدار نور واقعا به سوژه می رسد. مقدار نوری که به سوژه برخورد می کند، نور تابشی نام دارد و می توان آن را با لوکس یا فوت کندل اندازه گرفت.

نوری که پس از بازتاب از سطح سوژه به حسگر دوربین می رسد، نور بازتابی است و مستقیما بر تصویری که در منظره یاب یا نمایشگر دیده می شود اثر می گذارد.

فاصله منبع نور از سوژه در این میان اهمیت زیادی دارد. هرچه سوژه از چراغ دورتر باشد، نور کمتری به آن می رسد. این کاهش شدت با مفهوم افت نور توضیح داده می شود و قانون عکس مجذور، رابطه آن را به شکل زیر بیان می کند:

شدت نور = ۱ تقسیم بر مجذور فاصله

به زبان ساده، با افزایش فاصله، شدت نور با سرعت زیادی کاهش پیدا می کند. بنابراین جابه جا کردن یک چراغ حتی به اندازه چند متر می تواند نسبت روشنایی میان بخش های مختلف صحنه را تغییر دهد.

دمای رنگ و کنترل فضای احساسی

شدت نور، میزان روشنایی را تعیین می کند و دمای رنگ، رنگ آن را. دمای رنگ با واحد کلوین سنجیده می شود. عدد بالاتر معمولا به نوری آبی تر و عدد پایین تر به نوری گرم تر و نارنجی تر منجر می شود.

نور روز معمولا حدود ۵۶۰۰ کلوین در نظر گرفته می شود، در حالی که بسیاری از چراغ های تنگستن حدود ۳۲۰۰ کلوین دما دارند. اگر داخل اتاقی نزدیک پنجره فیلمبرداری کنید، ممکن است نور بیرون آبی و چراغ های داخلی نارنجی به نظر برسند.

فیلمساز می تواند از این تضاد برای جداسازی فضاها یا تقویت حس صحنه استفاده کند.

برای تغییر رنگ نور، از ژل های رنگی استفاده می شود. این ورقه های نازک و نیمه شفاف روی چراغ قرار می گیرند و رنگ یا دمای نور را تغییر می دهند.

به این ترتیب، می توان نور یک چراغ را به نوری سرد و شبیه ماه یا نوری گرم و نزدیک به چراغ های داخلی تبدیل کرد.

اصطلاحات مهم نورپردازی در فیلم

نوردهی: مقدار نوری است که به حسگر دوربین می رسد. تصویر بیش از حد نوردهی شده، بخش هایی روشن و شسته شده دارد؛ تصویر کم نوردهی شده نیز ممکن است جزئیات خود را در تاریکی از دست بدهد.

دیافراگم، سرعت شاتر و ایزو از ابزارهای اصلی کنترل نوردهی هستند. اندازه دیافراگم با استاپ اف بیان می شود.

نورپردازی کلیدی و کم کلید: نورپردازی کلیدی، کنتراست کمی میان روشن ترین و تاریک ترین نقاط قاب دارد. نورپردازی کم کلید برعکس، از سایه های عمیق و نقاط روشن مشخص استفاده می کند و در فیلم های نوآر و فضاهای رازآلود کاربرد زیادی دارد.

نور سخت و نرم: نور سخت، جهت دار و تند است و سایه هایی واضح ایجاد می کند. نور نرم با پخش شدن از طریق دیفیوزر یا سطحی بزرگ تر، سایه هایی ملایم تر و کنتراست کمتر به وجود می آورد.

به همین دلیل، نورپردازی در فیلم کلیدی اغلب به نور نرم نزدیک است و نورپردازی کم کلید بیشتر از نور سخت استفاده می کند.

ساعت طلایی: زمانی است که خورشید در ارتفاع پایینی از آسمان قرار دارد و نوری گرم و نرم ایجاد می کند؛ نوری که معمولا برای فیلمبرداری فضای بیرونی مطلوب است.

سمت نزدیک و سمت دور: اگر نور به سمتی از صورت بتابد که رو به دوربین است، به آن نور سمت نزدیک یا براد گفته می شود. این روش معمولا اطلاعات بیشتری از چهره در اختیار مخاطب می گذارد.

در نور سمت دور یا کوت، منبع نور به طرفی از صورت می تابد که از دوربین فاصله دارد و نتیجه معمولا دراماتیک تر است.

نورهای خارج از فوکوس در قاب نیز می توانند با ایجاد بوکه، پس زمینه ای رویاگونه بسازند. برخورد مستقیم نور با لنز دوربین هم ممکن است فلر لنز ایجاد کند؛ جلوه ای که در برخی سبک های بصری به شکل آگاهانه استفاده می شود.

تجهیزات رایج نورپردازی فیلم

چراغ های تنگستن منابعی قدرتمند با نور گرم هستند. چراغ های اچ ام آی قدرت بیشتری دارند و به دلیل رنگ سردتر، برای شبیه سازی نور روز کاربرد پیدا می کنند.

چراغ های فلورسنت معمولا نوری نرم و سرد تولید می کنند و کینو فلوها مجموعه هایی از لامپ های لوله ای هستند که امکان تنظیم دمای رنگ دارند. چراغ های ال ای دی نیز کنترل مناسبی روی رنگ و شدت نور ارائه می دهند، هرچند معمولا به قدرت اچ ام آی نمی رسند.

برای نرم کردن نور می توان از سافت باکس، کاغذ دیفیوزر یا پارچه سیلک استفاده کرد. مه، دود و ابر نیز نمونه هایی از پخش کننده های طبیعی نور هستند. رفلکتورها نور را بازتاب می دهند یا مسیر آن را تغییر می دهند.

بردهای بیدبورد و فوم کور از ابزارهای رایج برای بازتاب نور به شمار می روند.

فلگ ها تخته های کاملا مات هستند و نور را مسدود می کنند. بارندور روی خود چراغ نصب می شود و برای کنترل جهت و شکل نور کاربرد دارد. اگ کریت نیز به محدود کردن پخش نور کمک می کند.

کوکی یا کوکورولیس، تخته ای با الگوهای بریده شده است که با ایجاد سایه و بافت، شکل نور را تغییر می دهد.

چراغ ها معمولا روی پایه نور یا سی استند قرار می گیرند. سی استند می تواند علاوه بر چراغ، فلگ و رفلکتور را نیز نگه دارد. برای اندازه گیری نور برخوردکننده به یک ناحیه هم از نورسنج استفاده می شود.

جمع بندی

شناخت منابع نور، فاصله، دمای رنگ، کنتراست و ابزارهای کنترل نور، نقطه شروع طراحی نوری آگاهانه است.

فیلمساز با ترکیب منبع مناسب، فاصله درست و نسبت دقیق نور و سایه می تواند ظاهر هر نما را به بخشی از روایت تبدیل کند.

منبع اصلی: این مطلب با ترجمه و بازنویسی مستقل تحریریه وایدشات بر اساس مقاله studiobinder.com تهیه شده است.