نقد داستان اسباب بازی (Toy Story 5)

اگر Toy Story در سال 1995 تعریف تازه‌ای از انیمیشن رایانه‌ای ارائه داد و Toy Story 3 در 2010 به یکی از کامل‌ترین پایان‌بندی‌های تاریخ سینما رسید، Toy Story 5 در نقطه‌ای ظاهر می‌شود که دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند وانمود کند این فرنچایز صرفاً درباره اسباب‌بازی‌های زنده است.

این مجموعه حالا تبدیل شده به یک پروژه‌ی چنددهه‌ای درباره‌ی دلبستگی، فراموشی، رشد، کنار گذاشته‌شدن، و مهم‌تر از همه: تغییر رابطه‌ی کودک با خیال.

قسمت پنجم نه می‌خواهد فقط یک دنباله‌ی دیگر باشد، نه صرفاً یک شوخی نوستالژیک برای بزرگسالانی که با وودی و باز بزرگ شده‌اند.

فیلم می‌خواهد بپرسد در جهانی که تبلت، گوشی، اسکرین، الگوریتم و ارتباطات دیجیتال همه‌چیز را احاطه کرده‌اند، آیا هنوز جایی برای بازی تخیلی، رفاقت فیزیکی و آن نوع معصومیت قدیمی باقی مانده است یا نه.

این پرسش، مهم‌ترین موتور درام Toy Story 5 است؛ حتی وقتی خود فیلم همیشه نمی‌تواند به‌اندازه‌ی ایده‌اش جاه‌طلب باشد.

میراثی که دیگر نمی‌شود نادیده‌اش گرفت

مشکل و در عین حال مزیت Toy Story 5 این است که پیش از شروع شدن، زیر سایه‌ی چند شاهکار ایستاده است.

Toy Story 3 برای بسیاری از تماشاگرها همان نقطه‌ای بود که داستان به‌طرز دردناکی کامل شد: کودک بزرگ شد، اتاق اسباب‌بازی‌ها تغییر کرد، و اسباب‌بازی‌ها در آستانه‌ی فراموشی قرار گرفتند.

از آن طرف Toy Story 4 تلاش کرد چرخه‌ی دیگری باز کند، اما برای عده‌ی زیادی بیشتر شبیه یک فرود نرم بود تا یک ضرورت دراماتیک. حالا قسمت پنجم باید بین این دو قطب حرکت کند: هم ادامه‌ی طبیعی یک میراث باشد، هم دلیلِ تازه‌ای برای بازگشت ارائه کند.

و این دقیقاً همان جایی است که فیلم با یک بحران هویتی روبه‌رو می‌شود.

چون وقتی یک فرنچایز به نقطه‌ای برسد که تقریباً هر چیزی را قبلاً گفته باشد، سؤال اصلی این می‌شود:

دیگر چه چیزی مانده که واقعاً ارزش گفتن داشته باشد؟

پاسخ Toy Story 5 این است:

چیزی که دارد از بین می‌رود خودِ بازی کردن است.

نه صرفاً اسباب‌بازی.

نه صرفاً کودکی.

بلکه آن حالت خالص و بی‌واسطه‌ای که بچه، با ذهن خودش، یک جهان تازه می‌سازد.

بانی، Lilypad و بحران جدید کودکی

در مرکز فیلم، بانی قرار دارد؛ دختربچه‌ای که حالا دیگر از آن مرحله‌ی بازی‌های ساده و بی‌پیرایه عبور کرده و با نسل جدیدی از سرگرمی‌ها احاطه شده است.

خرید تبلت Lilypad با صداپیشگی Greta Lee فقط یک جزئیات روایی نیست؛ یک اعلامیه است. این تبلت قرار نیست فقط یک وسیله باشد، بلکه نشانه‌ای از جهان تازه‌ای است که در آن کودک به‌جای بازی جمعی و خیال‌پردازی بدنی، با صفحه‌ای درخشان و پاسخ‌های فوری سرگرم می‌شود.

اما نکته‌ی مهم این است که فیلم، برخلاف خیلی از آثار ضدتکنولوژی، به دام شعار نمی‌افتد.

Toy Story 5 نمی‌گوید: «تکنولوژی بد است.»

بلکه می‌پرسد: وقتی تکنولوژی جای روابط، توجه، و خیال را می‌گیرد، چه چیزی از رشد عاطفی کودک باقی می‌ماند؟

این تفاوت خیلی مهم است.

فیلم تبلت را یک شیطان کاریکاتوری نمی‌کند. Lilypad دشمنی از جنس شرورهای کلاسیک نیست که با خنده‌ای شیطانی آمده باشد دنیا را نابود کند. او بیشتر شبیه نشانه‌ای از یک عادت تازه، یک سبک زیست تازه، و یک بحران تازه است:

بحرانِ نسلی که به‌جای اختراع بازی، بازی را مصرف می‌کند.

این‌جا فیلم به‌مراتب هوشمندتر از آن است که فقط نوستالژی بزرگسالان را قلقلک بدهد. Toy Story 5 می‌داند مخاطب امروز دیگر مثل 1995 نیست.

بچه‌ها امروز در فضایی بزرگ می‌شوند که توجه‌شان از همه طرف توسط اعلان، اپلیکیشن، و صفحه‌نمایش تکه‌تکه شده. بنابراین تهدید اصلی فیلم، صرفاً از دست رفتن چند اسباب‌بازی نیست؛ تهدید اصلی، فرسایش خودِ تخیل است.

جسی؛ قلب عاطفی فیلم

اگر قرار باشد یک شخصیت واقعاً بار احساسی Toy Story 5 را به دوش بکشد، آن شخصیت جسی است.

در این قسمت، جسی بیش از هر زمان دیگری تبدیل به روح مرکزی داستان می‌شود؛ شخصیتی که هم ترسِ کنار گذاشته‌شدن را می‌فهمد، هم تجربه‌ی از دست دادن را، و هم اضطرابِ ماندن در حافظه‌ی دیگران را.

این انتخاب کاملاً معنادار است. جسی از همان لحظه‌ای که وارد مجموعه شد، حامل نوعی زخم بود: زخمِ رهاشدن، زخمِ فراموش‌شدن، زخمِ این حس که یک روز محبوبی و روز بعد دیگر نیستی.

همین زخم در Toy Story 5 دوباره زنده می‌شود، اما این بار در مقیاسی تازه. چون حالا فقط یک صاحب در حال تغییر نیست؛ کل مفهوم «بازی» در حال تهدید شدن است.

جسی در این فیلم فقط یک اسباب‌بازی نیست که می‌ترسد کنار گذاشته شود؛ او تبدیل می‌شود به نماینده‌ی همه‌ی چیزهایی که از عصر دیجیتال جا می‌مانند:

• ارتباط مستقیم
• بازی جمعی
• تخیل بدنی
• و حتی صبوری برای ساختن یک رابطه

از این جهت، جسی بهترین انتخاب ممکن برای محور احساسی فیلم است.

او گذشته را می‌شناسد، حال را می‌فهمد، و آینده را از دست‌رفته نمی‌داند، بلکه نگرانِ فراموشیِ آن است.

وودی: بازگشت ریش‌سفید، نه قهرمان اصلی

بازگشت وودی یکی از مهم‌ترین تصمیم‌های فیلم است، اما هم‌زمان یکی از بحث‌برانگیزترین‌ها هم هست.

وودیِ تام هنکس هنوز همان صدای آشنا، همان وزن احساسی، و همان حس اقتدار مهربان را دارد؛ با این حال فیلم به‌خوبی می‌فهمد که او دیگر نمی‌تواند مرکز درام باشد، مگر در مقام یک میراث زنده.

وودی در این‌جا بیشتر شبیه کسی است که برای جمع‌بندی آمده، نه برای باز کردن مسیر تازه.

حضورش ارزش نوستالژیک دارد، اما از نظر روایی، فیلم گاهی به‌زحمت می‌کوشد او را در ساختاری جا بدهد که در اصل بیشتر برای جسی طراحی شده است.

این مسئله دقیقاً همان جایی است که Toy Story 5 میان «ادامه دادن» و «تکرار کردن» گیر می‌کند.

از یک سو، نمی‌شود فرنچایز Toy Story را بدون وودی تصور کرد.

از سوی دیگر، هر بار که او دوباره به‌عنوان ستون اصلی برمی‌گردد، فیلم ناچار می‌شود به گذشته تکیه کند، نه به ایده‌ی جدید خودش.

با این حال، اگر فیلم را نه یک دنباله‌ی مستقل، بلکه یک فصل دیگر از یک مجموعه‌ی بلند ببینیم، بازگشت وودی منطقی‌تر می‌شود.

او در این‌جا بیش از آنکه شخصیتِ کنش‌گر باشد، نقشِ حافظه‌ی جمعی فرنچایز را دارد؛ یادآور دورانی که اسباب‌بازی‌ها مرکز جهان بودند.

Jessie، Bonnie و ایده‌ی تنهایی کودک

یکی از لایه‌های مهمی که در بسیاری از نقدهای سطحی گم می‌شود، مسئله‌ی تنهایی بانی است.

بانی فقط کودکی که تبلت دارد نیست؛ او کودکی است که به‌نوعی در پیدا کردن ارتباط انسانی مشکل دارد. همین جاست که فیلم کمی از سطح «ضد تکنولوژی» عبور می‌کند و به لایه‌ی روان‌شناختی‌تری می‌رسد:

بچه‌ای که نمی‌داند چطور در جهان واقعی دوست پیدا کند، به‌راحتی به دوست‌های دیجیتال پناه می‌برد.

فیلم اگر بخواهد عمیق‌تر باشد، این را فقط به‌عنوان اعتیاد به صفحه‌نمایش نشان نمی‌دهد.

بلکه به شکل دقیق‌تر می‌گوید:

تبلت‌ها فقط جای بازی را نمی‌گیرند؛ گاهی جای مواجهه با تنهایی را هم پر می‌کنند.

این بسیار مهم است.

چون مسئله‌ی اصلی بانی شاید «فناوری» نباشد، بلکه نوعی ناتوانی در برقراری ارتباط اجتماعی باشد که فناوری فقط آن را تشدید یا پنهان می‌کند.

در این معنا، Toy Story 5 به موضوعی نزدیک می‌شود که برای والدین امروز بسیار واقعی است:

این‌که کودکان ممکن است در میان حجم زیادی از اتصال دیجیتال، از تماس واقعی دورتر شوند.

Lilypad؛ شروری که بیشتر یک نشانه است تا یک شخصیت

Lilypad، با صداپیشگی Greta Lee، یکی از جالب‌ترین ایده‌های فیلم است، چون فیلم سعی می‌کند او را نه در جایگاه یک «بدمن» کلاسیک، بلکه به‌عنوان یک حضور مزاحم و در عین حال آینه‌وار معرفی کند.

او دشمنی نیست که بایستد و جهان را با مشت نابود کند. او بیشتر نمادِ یک جایگزین است: جایگزینِ سرعت برای صبوری، جایگزینِ پاسخ فوری برای تخیل، و جایگزینِ رابطه‌ی انسانی برای تعامل دیجیتال.

این دقیقاً همان جایی است که فیلم هم موفق می‌شود و هم کمی می‌لنگد.

موفق می‌شود چون ایده‌ی مرکزی‌اش مدرن و قابل‌فهم است.

لنگ می‌زند چون ساختن یک شرور احساسی از دلِ تکنولوژی همیشه سخت است. فناوری را نمی‌توان مثل یک شخصیت شرور صرف نوشت؛ چون خودش نه ذاتاً خوب است نه بد. همه‌چیز به نحوه‌ی استفاده و جایگزینی‌اش بستگی دارد.

و فیلم هرچقدر هم بخواهد روی این پیچیدگی دست بگذارد، در نهایت ناچار است برای پیشبرد داستان، آن را به یک قطب دراماتیک ساده‌تر تبدیل کند.

Smarty Pants، شوخی‌های پرانرژی و تنفس کمدی فیلم

یکی از چیزهایی که Toy Story 5 را از سقوط کامل نجات می‌دهد، همین توانایی‌اش در کمدی‌سازی است.

شخصیت‌هایی مثل Smarty Pants با صداپیشگی Conan O’Brien به فیلم انرژی تازه‌ای می‌دهند. این شخصیت‌ها شاید در نگاه اول فقط برای شوخی طراحی شده باشند، اما واقعیت این است که حضورشان باعث می‌شود فیلم در میانه‌ی بحث‌های جدی‌اش، نفس بکشد.

Toy Story همیشه از شوخی و احساس با هم زندگی کرده است.

اگر این توازن از بین برود، فیلم تبدیل می‌شود به موعظه.

اما وقتی Smarty Pants وارد می‌شود، یا وقتی فیلم برای چند دقیقه روی رفتارهای عجیب، واکنش‌های اغراق‌شده و لحظه‌های کمدی موقعیت مکث می‌کند، همان جذابیت قدیمی بازمی‌گردد:

احساس می‌کنی با فیلمی طرفی که بلد است هم بخنداند و هم دل‌ات را بفشارد.

همین است که حتی وقتی روایتش کامل و بی‌نقص نیست، تماشای آن خسته‌کننده نمی‌شود.

بازتاب گذشته: When She Loved Me و زخمِ حافظه

یکی از نکات احساسی مهم در فیلم، بازگشت به خاطره و گذشته است؛ به‌ویژه از مسیر جسی و پیوند او با گذشته‌اش.

حضور دوباره‌ی آن حس غم‌انگیز و آشنا، فیلم را به قلمرویی می‌برد که همیشه در Toy Story قوی بوده:

این‌که اسباب‌بازی‌ها فقط اشیا نیستند، بلکه حافظه‌ی عاطفی دوران کودکی‌اند.

دقیقاً به همین دلیل است که بعضی لحظه‌های فیلم، یادآور قطعاتی مثل When She Loved Me می‌شوند.

این یادآوری صرفاً نوستالژی نیست؛ نوعی مواجهه با این حقیقت است که هر دلبستگی، روزی در معرض فراموشی قرار می‌گیرد.

و Toy Story از ابتدا تا امروز دقیقاً درباره‌ی همین زخم بوده:

دوست داشته شدن، از یاد رفتن، دوباره دیده شدن، و تحملِ تغییر.

فیلم در بهترین لحظه‌هایش این زخم را دوباره باز می‌کند، اما نه برای اشک گرفتنِ صرف؛ بلکه برای یادآوریِ این‌که کودکی همیشه معادل خوشیِ بی‌درد نیست. کودکی، میدانِ تمرینِ از دست دادن هم هست.

هسته‌ی فلسفی فیلم: بازی در برابر نمایش

شاید مهم‌ترین دوگانه‌ی Toy Story 5 این باشد:

بازی در برابر نمایش

در جهان این فیلم، بازی یعنی:

• ساختن جهان با ذهن
• رابطه‌ی واقعی
• حرکت، لمس، صدا، حضور
• و مشارکت دوطرفه

اما نمایش یعنی:

• مصرف سریع
• سرگرمی آماده
• پاسخ از پیش ساخته‌شده
• و رابطه‌ای که بیشتر شبیه تماشاکردن است تا زیستن

این دوگانه از ساده‌ترین و در عین حال عمیق‌ترین ایده‌هایی است که فیلم می‌توانست انتخاب کند.

چون اگر واقعاً بخواهی درباره‌ی آینده‌ی کودکی حرف بزنی، باید از «نوع تجربه» حرف بزنی، نه فقط از «ابزار».

و این دقیقاً همان جایی است که Toy Story 5 حرف مهمی برای گفتن دارد.

حتی اگر فیلم همیشه نتواند این ایده را تا انتها از نظر دراماتیک حمل کند، خودِ طرح چنین پرسشی باعث می‌شود از یک دنباله‌ی صرف فراتر برود.

رابطه‌ی بزرگسال‌ها با این فیلم: نوستالژی یا اضطراب؟

Toy Story 5 فقط درباره‌ی کودکان نیست.

این فیلم برای نسلی ساخته شده که با وودی و باز رشد کرده، دانشگاه رفته، کار پیدا کرده، شاید بچه‌دار شده، و حالا دارد می‌بیند چیزهایی که زمانی «طبیعی» بودند، چطور آرام‌آرام از زندگی کودکان محو می‌شوند.

برای همین، تماشای فیلم برای بزرگسالان فقط یک تجربه‌ی سرگرمی نیست؛ یک مواجهه‌ی عاطفی هم هست.

مواجهه با این فکر که:

• ما هم روزی از بازی فاصله گرفتیم
• ما هم روزی جای تخیل را با سرگرمی آماده عوض کردیم
• و ما هم شاید حالا شاهد همان اتفاق برای نسل بعدی باشیم

به همین دلیل، فیلم همزمان دو مخاطب را هدف می‌گیرد:

• کودکانی که هنوز در جهان بازی زندگی می‌کنند
• و بزرگسالانی که دارند ناپدید شدن آن جهان را تماشا می‌کنند

این دوگانه اگر درست اجرا شود، می‌تواند بسیار اثرگذار باشد.

و Toy Story 5 در بسیاری از لحظاتش واقعاً همین کار را می‌کند.

ایراد اصلی فیلم: جاه‌طلبی بیشتر از انسجام

با همه‌ی این‌ها، نمی‌شود انکار کرد که Toy Story 5 از نظر روایی همیشه به‌اندازه‌ی ایده‌هایش منسجم نیست.

فیلم می‌خواهد:

• درباره‌ی تکنولوژی حرف بزند
• درباره‌ی بازی تخیلی حرف بزند
• درباره‌ی هویت جسی حرف بزند
• درباره‌ی میراث وودی حرف بزند
• درباره‌ی بانی و تنهایی‌اش حرف بزند
• و در عین حال شوخ‌طبع و سرگرم‌کننده هم بماند

این حجم از مأموریت، طبیعی است که گاهی فشار ایجاد کند.

نتیجه این می‌شود که بعضی ایده‌ها فقط لمس می‌شوند، نه اینکه کاملاً شکوفا شوند.

به‌خصوص ایده‌ی تنهایی بانی و امکان پرداختن به تفاوت‌های عصبی یا اجتماعی او، می‌توانست مرکز یک درام بسیار قوی‌تر باشد، اما فیلم ترجیح می‌دهد آن را در حاشیه نگه دارد.

همین باعث می‌شود Toy Story 5 یک فیلم «خوب» باقی بماند، نه یک شاهکار بی‌چون‌وچرا.

از نظر فرم: انیمیشن عالی، روایت نه‌چندان بی‌نقص

از نظر بصری، فیلم همان کیفیت بالای همیشگی پیکسار را دارد.

طراحی شخصیت‌ها، حرکت‌ها، رنگ‌بندی، و جزئیات دنیای اسباب‌بازی‌ها مثل همیشه در سطح بسیار بالایی قرار دارند.

اما زیبایی بصری به‌تنهایی کافی نیست.

آنچه Toy Story را همیشه متمایز می‌کرد، این بود که تکنیک در خدمت احساسی عمیق قرار می‌گرفت. در قسمت پنجم، این اتحاد هنوز وجود دارد، اما گاهی شُل می‌شود.

به بیان ساده:

فیلم از نظر اجرا حرفه‌ای است، اما از نظر تاثیرگذاری، به اوج‌های قبلی نمی‌رسد.

Toy Story 5 در کجای این فرنچایز می‌ایستد؟

اگر بخواهیم صادق باشیم، Toy Story 5 نه بهترین قسمت این مجموعه است، نه بدترین.

بلکه در جایگاهی قرار می‌گیرد که آن را باید به‌عنوان یک ادامه‌ی محترم، احساس‌برانگیز و متناسب با زمانه دید.

این فیلم نه آن‌قدر رادیکال است که همه‌چیز را زیرورو کند، نه آن‌قدر محافظه‌کار که صرفاً روی نوستالژی سوار شود.

بین این دو، چیزی می‌سازد که شاید در نگاه اول «کمتر از انتظار» به نظر برسد، اما وقتی دقیق‌تر نگاه می‌کنی می‌بینی دارد با پرسش‌هایی واقعی درباره‌ی کودکی امروز دست‌وپنجه نرم می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

Toy Story 5 فیلمی است درباره‌ی پایان یک عصر، اما نه به معنای تسلیم شدن در برابر پایان.

این فیلم بیشتر درباره‌ی چگونه زنده نگه داشتن خیال در جهانی است که مدام می‌خواهد خیال را به محتوا، بازی را به تعامل دیجیتال، و رابطه را به مصرف تبدیل کند.

فیلم به‌جای آنکه با مشت روی میز بکوبد و بگوید تکنولوژی دشمن است، هوشمندانه‌تر عمل می‌کند: نشان می‌دهد مشکل، نبودِ اسباب‌بازی نیست؛ مشکل، فراموش شدنِ خودِ بازی است.

و این شاید مهم‌ترین جمله‌ای باشد که می‌شود درباره‌ی آن نوشت.

در نهایت، Toy Story 5 یک دنباله‌ی بی‌نقص نیست، اما یک دنباله‌ی بی‌ارزش هم نیست.

این فیلم یک جمع‌بندیِ احساسی، یک ادامه‌ی قابل‌دفاع، و یک یادآوری مهم است که هنوز هم می‌شود با چیزهای ساده، دنیاهای بزرگ ساخت.