توسط : فهرست مطالب
- شخصیتپردازی حرفهای یعنی چه؟
- تفاوت شخصیت سطحی و شخصیت دراماتیک
- هدف بیرونی، نیاز درونی و باور غلط
- زخم گذشته؛ ریشه رفتار شخصیت
- شخصیت چگونه با انتخاب ساخته میشود؟
- تضاد درونی و قوس شخصیتی
- شخصیتپردازی در صحنه و دیالوگ
- شخصیت منفی و ضدقهرمان
- تمرین عملی برای خلق شخصیت
- جمعبندی
- سوالات متداول
مقدمه؛ شخصیت خوب فقط جذاب نیست، دراماتیک است
بسیاری از فیلمها را نه فقط به خاطر داستانشان، بلکه به خاطر شخصیتهایشان به یاد میآوریم. مایکل کورلئونه در The Godfather، راکی بالبوا در Rocky، نئو در The Matrix، تراویس بیکل در Taxi Driver و فارست گامپ در Forrest Gump فقط چند نام معروف نیستند؛ آنها انسانهایی خیالیاند که برای مخاطب واقعی به نظر میرسند.
اشتباه رایج در شخصیتپردازی این است که نویسنده تصور میکند با چند ویژگی ظاهری، یک شخصیت ساخته است: سن، شغل، ظاهر، علاقهها یا چند عادت رفتاری. این اطلاعات میتوانند مفید باشند، اما کافی نیستند. شخصیت زمانی زنده میشود که چیزی بخواهد، از چیزی بترسد، زخمی پنهان داشته باشد، در موقعیت فشار انتخاب کند و در طول داستان تغییر کند یا سقوط کند.
شخصیتپردازی در فیلمنامه یعنی طراحی انسانی خیالی که مخاطب بتواند رفتارها، تصمیمها و کشمکشهایش را دنبال کند. شخصیت خوب الزاماً آدم خوب نیست؛ شخصیت خوب کسی است که باورپذیر، درگیرکننده و دارای نیروی دراماتیک باشد.
۱. شخصیتپردازی حرفهای یعنی چه؟
شخصیتپردازی حرفهای یعنی شخصیت فقط در داستان حضور نداشته باشد، بلکه داستان را جلو ببرد. شخصیت ضعیف معمولاً منتظر اتفاقات میماند؛ اما شخصیت قوی تصمیم میگیرد، اشتباه میکند، مقاومت میکند، چیزی را پنهان میکند و با انتخابهایش مسیر داستان را تغییر میدهد.
برای مثال، در The Godfather، مایکل کورلئونه در ابتدا خودش را جدا از خانواده مافیاییاش میداند. او نمیخواهد شبیه پدرش باشد. اما داستان آرامآرام او را در موقعیتهایی قرار میدهد که مجبور به انتخاب شود. هر انتخاب، او را یک قدم به همان دنیایی نزدیکتر میکند که فکر میکرد از آن دور است. جذابیت مایکل در همین تناقض است: او برای محافظت از خانواده، به چیزی تبدیل میشود که ابتدا از آن فاصله میگرفت.
پس شخصیتپردازی حرفهای با این سؤال شروع نمیشود که «شخصیت من چه ویژگیهایی دارد؟» بلکه با این سؤال شروع میشود:
این شخصیت وقتی تحت فشار قرار میگیرد، چه انتخابی میکند؟
چون شخصیت واقعی در شرایط عادی آشکار نمیشود؛ در بحران، ترس، شکست و انتخاب سخت خودش را نشان میدهد.
۲. تفاوت شخصیت سطحی و شخصیت دراماتیک
شخصیت سطحی معمولاً فقط یک تیپ است؛ مثل پلیس خشن، دختر مهربان، پدر سختگیر، قهرمان شجاع یا قاتل روانی. تیپ بهتنهایی بد نیست، اما اگر عمق پیدا نکند، خیلی زود فراموش میشود.
شخصیت دراماتیک از تیپ فراتر میرود. او فقط «یک بوکسور»، «یک قاتل»، «یک مادر نگران» یا «یک قهرمان» نیست. پشت رفتار او هدف، ترس، زخم، تضاد و نیاز پنهان وجود دارد.
راکی بالبوا در فیلم Rocky فقط یک بوکسور فقیر نیست. اگر فیلم فقط درباره مسابقه او بود، شاید شخصیت چندان ماندگار نمیشد. چیزی که راکی را انسانی میکند، نیاز درونی اوست: او میخواهد ثابت کند بیارزش نیست. حتی اگر مسابقه را نبرد، میخواهد تا آخر دوام بیاورد. همین نیاز باعث میشود مخاطب با او همراه شود.
در مقابل، اگر شخصیتی فقط چند ویژگی بیرونی داشته باشد اما ندانیم چه میخواهد، از چه میترسد و چرا تصمیمهایش برایش مهماند، آن شخصیت سطحی میماند.
۳. هدف بیرونی، نیاز درونی و باور غلط
برای ساختن شخصیت عمیق، باید سه عنصر اصلی را بشناسیم: هدف بیرونی، نیاز درونی و باور غلط.
هدف بیرونی چیزی است که شخصیت آگاهانه میخواهد. این هدف باید روشن و قابل پیگیری باشد. مثلاً شخصیت میخواهد کسی را نجات دهد، قاتلی را پیدا کند، در مسابقهای پیروز شود، از زندان فرار کند یا به عشقش برسد.
در Finding Nemo، هدف بیرونی مارلین روشن است: پیدا کردن پسرش، نمو. همین هدف، داستان را جلو میبرد.
اما هدف بیرونی کافی نیست. شخصیت باید یک نیاز درونی هم داشته باشد؛ چیزی که خودش شاید در ابتدا آن را نداند. مارلین فقط نباید نمو را پیدا کند؛ او باید یاد بگیرد عشق به معنای کنترل کامل نیست. نیاز درونی او، یاد گرفتن اعتماد است.
عنصر سوم، باور غلط است. باور غلط جملهای نادیدنی در ذهن شخصیت است که رفتارهایش را کنترل میکند. این باور معمولاً از یک زخم گذشته میآید.
مثلاً یک شخصیت ممکن است باور داشته باشد:
- اگر کنترل نکنم، همه چیز را از دست میدهم.
- عشق یعنی ضعف.
- من ارزش دوست داشته شدن ندارم.
- فقط آدمهای بیرحم زنده میمانند.
- اگر بهترین نباشم، هیچ ارزشی ندارم.
در Whiplash، اندرو باور دارد که عظمت فقط از راه رنج، تحقیر و نابودی خود به دست میآید. همین باور غلط باعث میشود رفتارهای خشن فلچر را تحمل کند و حتی به آن وابسته شود. درام فیلم از برخورد هدف بیرونی اندرو با نیاز و باور غلط او ساخته میشود.
برای خلق شخصیت، این سه سؤال را بنویسید:
- شخصیت من چه میخواهد؟
- واقعاً به چه چیزی نیاز دارد؟
- چه باور غلطی رفتار او را هدایت میکند؟
اگر این سه پاسخ را پیدا کنید، شخصیت شما از سطح اطلاعات ظاهری فراتر میرود.
۴. زخم گذشته؛ ریشه رفتار شخصیت
زخم گذشته یکی از ابزارهای مهم شخصیتپردازی است، اما باید درست استفاده شود. زخم نباید فقط یک اتفاق غمانگیز باشد که برای مظلوم کردن شخصیت به او اضافه شده است. زخم واقعی باید روی رفتار امروز شخصیت اثر بگذارد.
زخم گذشته میتواند مرگ عزیزان، خیانت، تحقیر، شکست، فقر، طرد شدن، خشونت یا احساس گناه باشد. اما مهمتر از خود زخم، نتیجهای است که شخصیت از آن گرفته است.
مثلاً اگر شخصیتی در کودکی رها شده، ممکن است در بزرگسالی باور کند هیچکس ماندنی نیست. پس یا به کسی نزدیک نمیشود، یا اگر نزدیک شود، بیش از حد کنترلگر و وابسته میشود. اینجاست که زخم گذشته به رفتار امروز تبدیل میشود.
در Manchester by the Sea، زخم لی چندلر فقط یک خاطره تلخ نیست. آن اتفاق تمام بدن، سکوت، رابطهها و نگاه او به زندگی را تغییر داده است. او نمیتواند خودش را ببخشد و حتی وقتی فرصتی برای بازگشت به زندگی پیدا میکند، توان پذیرش آن را ندارد.
پس هنگام طراحی زخم شخصیت، فقط نپرسید «چه اتفاق بدی برای او افتاده؟» بپرسید:
این اتفاق چه باوری در او ساخته و امروز چگونه رفتار او را کنترل میکند؟
۵. شخصیت چگونه با انتخاب ساخته میشود؟
در فیلمنامه، شخصیت را نباید فقط توضیح داد؛ باید او را در حال انتخاب دید. انتخابهای شخصیت، عمیقترین راه شناخت او هستند.
اگر بنویسیم «او آدم شجاعی است»، هنوز چیزی ثابت نشده است. اما اگر در صحنهای ببینیم وقتی همه فرار میکنند، او میماند و از کسی دفاع میکند، شجاعتش را حس میکنیم.
انتخاب دراماتیک باید هزینه داشته باشد. اگر شخصیت تصمیمی بگیرد اما چیزی از دست ندهد، آن انتخاب قدرت دراماتیک ندارد. انتخاب خوب معمولاً شخصیت را میان دو چیز سخت قرار میدهد: عشق یا وظیفه، امنیت یا حقیقت، قدرت یا اخلاق، نجات خود یا نجات دیگری.
در The Dark Knight، بتمن فقط با قدرت بدنیاش تعریف نمیشود؛ با انتخابهای اخلاقیاش شناخته میشود. جوکر او را در موقعیتهایی قرار میدهد که مجبور شود میان قانون، اخلاق، نجات انسانها و حفظ هویت خودش تصمیم بگیرد.
در The Godfather، تصمیم مایکل برای کشتن سولوتزو و مککلاسکی فقط یک اتفاق داستانی نیست؛ لحظهای است که شخصیت از مرزی اخلاقی عبور میکند. بعد از این انتخاب، دیگر نمیتواند به گذشته برگردد.
اصل مهم این است:
شخصیت واقعی زمانی آشکار میشود که مجبور شود چیزی را قربانی کند.
۶. تضاد درونی و قوس شخصیتی
انسانها ساده و یکدست نیستند. ما ممکن است چیزی را بخواهیم و همزمان از همان چیز بترسیم. ممکن است دنبال عشق باشیم اما از صمیمیت فرار کنیم. ممکن است قدرت بخواهیم اما از مسئولیت آن بترسیم. شخصیت سینمایی خوب هم باید چنین تضادی داشته باشد.
تضاد درونی یعنی دو نیروی مخالف درون شخصیت با هم میجنگند. مایکل کورلئونه میخواهد از خانواده مافیاییاش جدا باشد، اما عمیقاً به خانواده وفادار است. همین تضاد او را به سمت تاریکی میبرد.
قوس شخصیتی نتیجه همین کشمکشهاست. قوس یعنی شخصیت از آغاز تا پایان داستان چه تغییری میکند. این تغییر میتواند مثبت، منفی یا ثابت باشد.
در قوس مثبت، شخصیت از ترس یا باور غلط عبور میکند. مثل مارلین در Finding Nemo که یاد میگیرد به نمو اعتماد کند.
در قوس منفی، شخصیت به جای رشد، سقوط میکند. مایکل کورلئونه در The Godfather نمونه روشن قوس منفی است. او از مردی که نمیخواهد بخشی از مافیا باشد، به رئیس بیرحم همان جهان تبدیل میشود.
در قوس ثابت، شخصیت تغییر بنیادی نمیکند، اما اطرافیان را تغییر میدهد. فارست گامپ نمونهای از این نوع شخصیت است. او با صداقت و سادگی خود، بیشتر از آنکه تغییر کند، روی دیگران اثر میگذارد.
قوس خوب ناگهانی اتفاق نمیافتد. تغییر شخصیت باید از دل فشارها، شکستها و انتخابهای پیدرپی بیرون بیاید.
۷. شخصیتپردازی در صحنه و دیالوگ
شخصیتپردازی حرفهای در صحنه اتفاق میافتد، نه در توضیح. نویسنده نباید مدام درباره شخصیت حرف بزند؛ باید موقعیتی بسازد که شخصیت خودش را نشان دهد.
برای نوشتن یک صحنه شخصیتمحور، این چهار سؤال مهم است:
- شخصیت در این صحنه چه میخواهد؟
- چه مانعی جلوی اوست؟
- چه چیزی را پنهان میکند؟
- در پایان صحنه چه چیزی تغییر میکند؟
در No Country for Old Men، صحنه بازی سکه با آنتون شیگور نمونه عالی شخصیتپردازی در صحنه است. او درباره خودش توضیح نمیدهد. فقط با آرامش از مرد فروشنده میخواهد شیر یا خط کند. همین رفتار ساده، جهانبینی سرد و ترسناک او را نشان میدهد.
دیالوگ هم ابزار مهمی برای شخصیتپردازی است. هر شخصیت باید لحن، ریتم و شیوه حرف زدن خودش را داشته باشد. اگر همه شخصیتها شبیه هم حرف بزنند، فیلمنامه مصنوعی میشود.
اما دیالوگ حرفهای فقط چیزی نیست که گفته میشود؛ چیزی است که پشت جمله پنهان شده است. به این بخش زیرمتن میگویند. مثلاً وقتی شخصیتی میگوید «دیر رسیدی»، شاید منظور واقعیاش این باشد: «من برایت مهم نیستم.»
در Pulp Fiction، دیالوگها فقط اطلاعات نمیدهند؛ شخصیت میسازند. جولز و وینسنت با نوع حرف زدن، شوخیها، مکثها و بحثهای ظاهراً بیربطشان در ذهن مخاطب میمانند.
۸. شخصیت منفی و ضدقهرمان
شخصیت منفی خوب خودش را بد نمیداند. او باید منطق، انگیزه و جهانبینی خودش را داشته باشد. اگر آنتاگونیست فقط برای ایجاد مانع وارد داستان شود، سطحی میشود.
جوکر در The Dark Knight فقط دشمن بتمن نیست؛ او نماینده یک نگاه به جهان است. او میخواهد ثابت کند اخلاق و نظم اجتماعی در شرایط فشار فرو میریزند. به همین دلیل، تهدید او فقط فیزیکی نیست؛ فکری و اخلاقی هم هست.
ضدقهرمان هم شخصیتی است که ویژگیهای قهرمان کلاسیک را ندارد، اما مخاطب او را دنبال میکند. تراویس بیکل در Taxi Driver یا والتر وایت در Breaking Bad شخصیتهایی اخلاقی و پاک نیستند، اما از نظر دراماتیک جذاباند، چون کشمکش، نیاز، زخم و انتخاب دارند.
نکته مهم این است: جذاب بودن شخصیت تاریک به معنی تأیید او نیست. نویسنده باید شخصیت را بفهمد، اما لازم نیست او را توجیه کند.
۹. تمرین عملی برای خلق شخصیت
برای طراحی یک شخصیت عمیق، به این سؤالها پاسخ دهید:
- شخصیت من در ظاهر چه میخواهد؟
- در عمق وجودش به چه چیزی نیاز دارد؟
- چه باور غلطی رفتار او را کنترل میکند؟
- این باور غلط از چه زخمی آمده است؟
- بزرگترین ترس او چیست؟
- چه چیزی را از دیگران پنهان میکند؟
- در چه موقعیتی کنترلش را از دست میدهد؟
- اگر به هدفش برسد، چه چیزی را از دست میدهد؟
- اگر تغییر نکند، چه سرنوشتی پیدا میکند؟
- در پایان داستان چه حقیقتی را باید بپذیرد یا انکار کند؟
بعد از جواب دادن به این سؤالها، یک صحنه کوتاه بنویسید که شخصیت بدون توضیح مستقیم معرفی شود. در آن صحنه، شخصیت باید چیزی بخواهد، مانعی داشته باشد و مجبور شود انتخابی کوچک اما معنادار انجام دهد.
مثلاً به جای اینکه بنویسید «او پدری کنترلگر است»، صحنهای بنویسید که دخترش میخواهد تنها به مدرسه برود، اما پدر با بهانههای مختلف مانع میشود. در ظاهر، پدر نگران است؛ در زیرمتن، او از رها کردن میترسد.
این تمرین کمک میکند شخصیت از اطلاعات خشک به رفتار سینمایی تبدیل شود.
جمعبندی؛ شخصیت خوب از زخم، نیاز و انتخاب ساخته میشود
شخصیتپردازی در فیلمنامه فقط ساختن یک آدم جالب نیست. شخصیت حرفهای باید هدف بیرونی، نیاز درونی، باور غلط، زخم گذشته، تضاد، قوس و قدرت انتخاب داشته باشد.
شخصیت ماندگار کسی نیست که فقط دیالوگ خوب میگوید یا ظاهر متفاوتی دارد. شخصیت ماندگار کسی است که مخاطب بتواند کشمکش درونی او را حس کند. ما شخصیتها را زمانی به یاد میآوریم که انتخابهایشان برایمان معنا داشته باشد.
اگر میخواهید شخصیت خوبی خلق کنید، از خودتان فقط نپرسید «او کیست؟» بپرسید:
او چه میخواهد، از چه چیزی فرار میکند، چه باوری او را محدود کرده و وقتی مجبور به انتخاب میشود، چه چیزی را قربانی میکند؟
پاسخ این سؤالها، شخصیت شما را از یک نام روی کاغذ به انسانی زنده در ذهن مخاطب تبدیل میکند.
سوالات متداول درباره شخصیتپردازی در فیلمنامه
شخصیتپردازی در فیلمنامه یعنی چه؟
شخصیتپردازی یعنی طراحی شخصیتی باورپذیر و دراماتیک از طریق هدف، نیاز، زخم، ترس، تضاد، دیالوگ، رفتار و انتخابهای او در طول داستان.
مهمترین عنصر شخصیتپردازی چیست؟
مهمترین عنصر، انتخاب تحت فشار است. شخصیت زمانی واقعاً شناخته میشود که در موقعیتی سخت مجبور به تصمیمگیری شود.
تفاوت هدف بیرونی و نیاز درونی چیست؟
هدف بیرونی چیزی است که شخصیت آگاهانه میخواهد؛ مثل نجات یک نفر یا بردن مسابقه. نیاز درونی چیزی است که باید در درون خود بفهمد یا تغییر دهد؛ مثل اعتماد کردن، پذیرش خود یا رها شدن از ترس.
باور غلط شخصیت چیست؟
باور غلط، تصوری نادرست است که شخصیت درباره خودش یا جهان دارد و رفتارهایش را کنترل میکند. این باور معمولاً از زخم گذشته میآید.
آیا هر شخصیت باید قوس شخصیتی داشته باشد؟
نه همیشه. بیشتر شخصیتهای اصلی قوس دارند، اما بعضی شخصیتها تغییر نمیکنند و باعث تغییر دیگران میشوند. مهم این است که حضورشان در داستان اثر دراماتیک داشته باشد.
چگونه شخصیت منفی قوی بنویسیم؟
شخصیت منفی باید انگیزه، منطق و جهانبینی خودش را داشته باشد. او نباید فقط برای بد بودن در داستان حضور داشته باشد.
بهترین تمرین برای شخصیتپردازی چیست؟
شخصیت را در یک موقعیت فشار قرار دهید و ببینید چه انتخابی میکند. انتخابهای سخت، شخصیت را بهتر از هر توضیحی آشکار میکنند.
