نقد فیلم توپ سیاه (La bola negra) | وقتی گذشته حتی بعد از مرگ هم ساکت نمی شود

گاهی برای نابود کردن زندگی یک نفر نه به اسلحه نیاز است و نه حتی به یک جمله توهین آمیز. کافی است چند مرد محترم، پشت درهای بسته دور هم بنشینند و یک گوی سیاه داخل صندوق بیندازند.

بعد هم احتمالاً با خیال راحت به خانه بروند و شامشان را بخورند. در «نقد فیلم توپ سیاه» (La bola negra) میبینیم که فیلم  از همین شکل آرام و متمدنانه خشونت، به داستانی درباره آدم هایی می رسد که سال ها برای پنهان کردن حقیقت زندگی شان هزینه داده اند.

خاویر کالوو و خاویر آمبروسی در این درام اسپانیایی، سه دوره ۱۹۳۲، ۱۹۳۷ و ۲۰۱۷ را کنار هم گذاشته اند. فیلم برنده مشترک جایزه بهترین کارگردانی کن شده و در تصویر ساختن کم نمی گذارد.

اما به نظرم سؤال مهم تری وجود دارد: وقتی فیلمی این همه درباره عشق، تاریخ و رنج حرف می زند، آیا برای شنیدن صدای خود شخصیت ها هم وقت می گذارد؟

کارلوس؛ تحقیر شدن در جمع آدم های محترم

در گرانادای سال ۱۹۳۲، کارلوس با بازی مایلو کیفز امیدوار است عضو باشگاهی مخصوص مردان بانفوذ شود. رأی گیری با گوی های سفید و سیاه انجام می شود؛ سفید یعنی پذیرش و سیاه یعنی مخالفت.

وقتی تعداد گوی های سیاه بالا می رود، کارلوس فقط عضویت در باشگاه را از دست نمی دهد. می فهمد که شایعه همجنسگرا بودنش برای محروم شدن از جایگاه اجتماعی کافی بوده است.

نکته آزاردهنده این صحنه، تشریفات آن است. مردانی که درباره آینده کارلوس تصمیم می گیرند، لازم نیست فریاد بزنند یا خشونت آشکاری نشان دهند.

مراسم آن قدر مرتب برگزار می شود که انگار با انتخاب مسئول پذیرایی روبه رو هستیم، نه تحقیر یک جوان. عنوان فیلم از همین جا معنا پیدا می کند: گوی سیاه کوچک است، اما نتیجه اش می تواند تمام زندگی کسی را تغییر دهد.

کارلوس بعد از طرد شدن، میان انکار و پذیرفتن هویت خودش سرگردان می ماند. پدرش راه انکار کردن را پیش پای او می گذارد؛ راهی که شاید آبرو را حفظ کند، اما خودش بهای سنگین تری دارد.

بازی کیفز در این بخش بیشتر بر شکنندگی و بهت تکیه می کند تا واکنش های بزرگ. به نظرم همین مکث روی شرم و خشم به زبان نیامده، نقطه قوت شخصیت پردازی اوست.

البته بخش کارلوس گاهی آن قدر در تصویرسازی و نمادپردازی غرق می شود که فرصت شناختن او در موقعیت های معمولی کمتر می شود. زخم او را می شناسیم، اما خود آدم پشت این زخم کمتر دیده می شود.

سباستین و رافائل؛ وقتی دشمن بودن انتخاب خودت نیست

در سال ۱۹۳۷ با سباستین آشنا می شویم؛ نوازنده جوانی که از کشتار جان به در می برد و ناچار وارد ارتش ملی گرایان می شود. وظیفه نگهبانی از رافائل، اسیر جمهوری خواه، به او سپرده می شود.

اینجا اختلاف دو نفر فقط اختلاف سلیقه نیست: یکی سلاح دارد و دیگری زندانی است. فیلم اگر این فاصله قدرت را فراموش می کرد، رابطه عاشقانه شان خیلی زود تصنعی می شد.

رافائل با بازی میگل برناردئو پیش از جنگ با تئاتر و فوتبال پیوند داشته و از زندگی دیگری حرف می زند؛ زندگی ای که سباستین می توانسته داشته باشد، اگر سرنوشت به جای ساز و موسیقی، تفنگ دستش نمی داد.

گیتاریکادلافوئنته هم در نقش سباستین، بیش از آنکه قهرمان پرحرفی باشد، مرد جوانی است که نمی داند چگونه باید از خودش دفاع کند. رابطه این دو زمانی معنا دارد که گفت و گو و توجه آرام، جای دستور و بازجویی را می گیرد.

برای من این خط داستانی از دو بخش دیگر ظرفیت دراماتیک بیشتری دارد. هر نزدیک شدن، خطر تازه ای می آورد؛ خطر مجازات، خیانت یا از دست دادن کسی که شاید تنها پناه آدم شده است.

با این حال، فیلم گاهی برای تأکید بر تراژدی، تصویر و موسیقی را چنان بالا می برد که فرصتی برای احساس معمولی باقی نمی ماند. لازم نیست هر نگاه عاشقانه شبیه آخرین نگاه پیش از پایان جهان باشد.

گاهی یک گفت و گوی کوتاه و بی ادعا بیشتر اثر می گذارد.

آلبرتو؛ گذشته ای که به ارث می رسد

در سال ۲۰۱۷، آلبرتو با بازی کارلوس گونزالس زندگی آشکارتری از مردان دهه سی دارد، اما رابطه اش با مادرش ترسا همچنان پر از زخم است. خبری درباره ارثیه خانوادگی و مردی از نسل قبل، او را دنبال رد گذشته می فرستد.

سؤال این بخش فقط این نیست که چه اتفاقی افتاده؛ این است که چرا بعضی اتفاق ها دهه ها بعد هنوز می توانند رابطه مادر و پسر را خراب کنند.

لولا دوئنیاس در نقش ترسا از مادر داستان، زنی صرفاً مخالف یا بدخلق نمی سازد. خشم او ریشه در گذشته ای دارد که دوست ندارد دوباره بازش کند. در برابرش، آلبرتو می خواهد چیزی را بفهمد که دیگران ترجیح می دهند فراموش شود.

تفاوتشان در همین جاست: یکی برای ادامه زندگی سکوت کرده و دیگری سکوت را مانع ادامه زندگی می داند.

با وجود این، بخش معاصر همیشه به اندازه ماجرای سباستین و رافائل جان نمی گیرد. بخش زیادی از وظیفه آلبرتو اتصال قطعات تاریخ است و خطر تبدیل شدنش از شخصیت اصلی به راهنمای تماشاگر وجود دارد.

کاش فرصت بیشتری برای رابطه روزمره او و مادرش وجود داشت؛ چون اثر گذشته را باید در زندگی امروز دید، نه فقط در اسناد و گفت و گو درباره آن.

تصویری که گاهی از داستان جلو می زند

دو کارگردان فیلم انگار تصمیم گرفته اند هیچ تصویر معمولی نباشد. کلیسای ویران، پیکره قدیس، رنگ های گرم، بدن ها در ساحل و لحظه های رویاگونه، همه بخشی از زبان فیلم هستند.

فیلم برداری گریس جوردانا به دوره های تاریخی شخصیت بصری می دهد و تدوین آلبرتو گوتیرس رفت و برگشت میان سه زمان را عموماً روشن و روان نگه می دارد.

دنبال کردن خط زمانی سخت نیست؛ دشواری اصلی، همراه ماندن با شدت احساسات است.

صحنه ای که سباستین برای نجات خود از پیکره ویران قدیس بالا می رود، نمونه خوبی از این نگاه است. تصویر هم ویرانی جنگ را نشان می دهد و هم مردی را که برای زنده ماندن به چیزی شکسته چنگ می زند.

اینجا نماد از دل اتفاق بیرون می آید. ولی وقتی هر قاب قرار باشد چنین معنای بزرگی داشته باشد، تصویرهای مهم میان تصویرهای مهم دیگر گم می شوند.

موسیقی رائول رفری هم گاهی همین مشکل را دارد. در لحظه هایی به سکوت ها جان می دهد و میان دوره ها پیوند می سازد؛ در لحظه هایی دیگر انگار زودتر از شخصیت تصمیم می گیرد که ما باید بغض کنیم.

فیلمی با این اندازه رنج و تضاد، گاهی می تواند به چهره بازیگران و صدای محیط بیشتر اعتماد کند. دو ساعت و نیم زمان کمی نیست و بعضی مکث های طولانی، به جای عمق دادن، فقط وزن ملودرام را بیشتر می کنند.

ستاره ها، لورکا و آدم هایی که میانشان می مانند

پنه لوپه کروز در نقش ننه، خواننده کاباره ای که برای سربازان اجرا می کند، شور و انرژی دیگری وارد داستان می کند. حضورش کوتاه است، اما دست کم با فضای نمایشی فیلم هماهنگ است.

گلن کلوز در نقش ایزابل، پژوهشگر ادبیات، بیشتر به بخش کشف و تفسیر گذشته کمک می کند؛ حضوری که با وجود جذابیتش نمی تواند جای عمق بخشیدن به شخصیت های اصلی را بگیرد. ستاره بودن همیشه به معنای مهم ترین نقش داشتن نیست.

فیلم از نمایشنامه ناتمام «La bola negra» فدریکو گارسیا لورکا و نمایشنامه «La piedra oscura» آلبرتو کونه خرو الهام گرفته، اما زندگی نامه لورکا نیست.

کالوو و آمبروسی به جای بازسازی زندگی شاعر، می خواهند نشان دهند چگونه عشق هایی از روایت رسمی تاریخ کنار گذاشته شده اند. ارزش این ایده را نمی شود نادیده گرفت؛ هرچند اهمیت موضوع نباید ما را از دیدن زیاده روی های کارگردانی بازدارد.

از اینجا به بعد داستان لو می رود

ارتباط خانوادگی آلبرتو با سباستین و کشف اسناد گذشته، سه داستان را در کنار هم معنا می کند. می فهمیم آنچه در یک نسل پنهان شده، در نسل دیگر به شکل خشم، شرم و پرسش بازگشته است.

این پیوند از نظر مضمون جواب می دهد، اما از نظر داستانی بیش از اندازه مرتب است؛ انگار فیلم از باقی گذاشتن سؤال بی جواب می ترسد.

به نظرم «توپ سیاه» زمانی قوی تر است که ناتوانی شخصیت ها در حرف زدن را نشان می دهد، نه وقتی که بالاخره همه چیز را توضیح می دهد.

گوی سیاه سال ۱۹۳۲ و سکوت یک خانواده در ۲۰۱۷ شکل های متفاوت یک رفتارند: دیگران تصمیم می گیرند چه چیزی درباره یک آدم گفته شود و چه چیزی ناگفته بماند.

La bola negra برای کسانی که درام تاریخی، روایت چندزمانی و سینمای احساساتی و پرجزئیات دوست دارند، فیلم قابل توجهی است. بازیگران جوان، تصویرپردازی و بعضی رابطه ها واقعاً ظرفیت ماندن در ذهن را دارند.

در مقابل، طولانی شدن صحنه ها و اصرار بر اوج احساسی، گاهی صمیمیت فیلم را کم می کند.

اگر قرار باشد یک تصویر را از این اثر انتخاب کنم، نه صحنه های پرخرج و نه حضور ستاره هایش، بلکه همان گوی سیاه است: چیزی کوچک که آدم های زیادی با خیال راحت پرتابش می کنند، بی آنکه مجبور باشند پیامدش را زندگی کنند.

با وایدشات همراه باشید!