نقد فیلم ۱۲ مرد خشمگین (12 Angry Men) | دوازده مرد، یک اتاق و یک داستان نفس گیر

برای ساختن یک فیلم جذاب واقعا به چند لوکیشن، تعقیب و گریز و اتفاقات بزرگ احتیاج داریم؟ فیلم ۱۲ مرد خشمگین (12 Angry Men) ساخته سیدنی لومت جواب جالبی به این سوال میدهد.

تقریبا تمام ۹۶ دقیقه فیلم در یک اتاق میگذرد؛ دوازده نفر پشت میز نشسته اند و درباره گناهکار بودن یک پسر جوان بحث میکنند.

روی کاغذ شاید چنین داستانی خسته کننده به نظر برسد، اما همین گفتگوها چنان خوب پیش میروند که هر تغییر رای، ارزش یک اتفاق بزرگ را پیدا میکند.

چیزی که بیشتر از شهرت تاریخی فیلم توجهم را جلب میکند، توانایی آن در سرگرم کردن مخاطب است. البته قرار نیست هر استدلالی را بدون سوال بپذیریم. بعضی اتفاقات زیادی به نفع شخصیت اصلی پیش میروند و چند عضو هیئت منصفه هم به اندازه دیگران پرداخت نشده اند.

یازده نفر عجله دارند، یک نفر میخواهد فکر کند

فیلم وقت زیادی برای مقدمه تلف نمیکند. دادگاه تمام شده و اعضای هیئت منصفه باید درباره پسری تصمیم بگیرند که به قتل پدرش متهم شده است.

رای گناهکار به معنای صدور حکم اعدام خواهد بود، اما بعضی از اعضا بیشتر از سرنوشت آن پسر، نگران گرم بودن اتاق یا برنامه عصرشان هستند. قرار است درباره جان یک انسان تصمیم بگیرند، ولی انگار برای تعدادی از آنها جلسه ای اداری است که فقط باید زودتر تمام شود.

در رای گیری اول یازده نفر میگویند گناهکار و فقط عضو شماره هشت، با بازی هنری فوندا، مخالفت میکند. نکته مهم این است که او ادعای بی گناه بودن پسر را ندارد.

حرفش این است که وقتی پای مجازات مرگ در میان است، بد نیست چند دقیقه بیشتر درباره مدارک صحبت کنند. این شروع را دوست دارم، چون شخصیت اصلی را با یک سخنرانی قهرمانانه معرفی نمیکند؛ مردی است که فقط حاضر نیست همراه جمع دستش را بالا ببرد.

از اینجا به بعد تقریبا هر گفتگو یک مانع جدید سر راه او میگذارد. یک نفر از روی عصبانیت مخالفت میکند، دیگری میخواهد به مسابقه بیسبال برسد و بعضی ها هم واقعا مدارک را قانع کننده میدانند.

کافی است بفهمیم محکوم کردن یک نفر با وجود شک معقول کار درستی نیست؛ البته شک معقول با اثبات قطعی بی گناهی تفاوت دارد.

هنری فوندا در برابر مردی که نمیخواهد کوتاه بیاید

هنری فوندا ستون اصلی فیلم است. نه صدایش را بی دلیل بلند میکند و نه در هر بحثی دنبال شکست دادن طرف مقابل است. بیشتر سوال میپرسد، گوش میدهد و به دیگران فرصت میدهد ایرادهای احتمالی شهادت ها را ببینند.

البته گاهی شخصیت شماره هشت بیش از حد آماده به نظر میرسد؛ انگار همیشه سوال مناسب را در لحظه مناسب پیدا میکند.

در سوی دیگر عضو شماره سه با بازی لی جی کاب قرار دارد؛ مردی که هر بار بحث به نتیجه تازه ای میرسد، بیشتر عصبانی میشود. کاب در صحنه های پرخاشگرانه عالی است، اما بازی اش فقط به داد و فریاد محدود نمیشود.

نگاه و حالت صورتش نشان میدهد ماجرا برای او شخصی تر از یک پرونده قتل است. رابطه خرابش با پسر خودش هم به تدریج توضیح میدهد چرا اینقدر نسبت به متهم کینه دارد.

تقابل این دو بازیگر کاری میکند که حتی سکوت کوتاه میانشان هم اهمیت پیدا کند.

با این حال، فیلم گاهی بیش از اندازه طرف عضو شماره هشت را میگیرد. او تقریبا همیشه آرام و دقیق است، در حالی که تعدادی از مخالفانش با عصبانیت، عجله یا تعصب معرفی میشوند.

کاش فیلم گاهی استدلال او را هم به بن بست میرساند تا تغییر رای دیگران سخت تر به نظر برسد.

دوازده نفر، دوازده جور برخورد با یک مسئولیت

یکی از موفقیت های فیلم این است که با وجود تعداد زیاد شخصیت ها، اغلب آنها را میتوان از هم تشخیص داد.

عضو شماره چهار خونسرد است و روی شهادت ها تکیه میکند، عضو شماره نه به جزئیاتی توجه دارد که دیگران ندیده اند و عضو شماره پنج تجربه زندگی در محله های فقیرنشین را به بحث اضافه میکند.

از طرف دیگر همه شخصیت ها به یک اندازه عمیق نیستند. عضو شماره هفت که مدام از مسابقه بیسبال حرف میزند، گاهی بیشتر وسیله ای برای نشان دادن بی مسئولیتی است تا یک آدم کامل.

تغییر رای او هم به اندازه تصمیم بعضی اعضای دیگر قانع کننده نیست. رفتارش البته نشان میدهد بعضی افراد چنین مسئولیتی را جدی نمیگیرند.

با این حال ساده بودن چند شخصیت فرعی کاملا به چشم می آید.

صحنه سخنرانی متعصبانه عضو شماره ده را از لحظات موفق فیلم میدانم. مرد شروع به توهین به ساکنان محله های فقیرنشین میکند و دیگران یکی یکی از او فاصله میگیرند.

لومت این بار به جای یک بحث طولانی، از حرکت و سکوت آدم ها استفاده میکند. نتیجه تاثیرگذار است، هرچند خود این شخصیت چندان پیچیده نوشته نشده و تقریبا از ابتدا میدانیم قرار است چه نوع حرف هایی بزند.

یک چاقو، دو شاهد و مدارکی که دیگر قطعی نیستند

جذاب ترین بخش فیلم برای من بررسی دوباره شواهد است. وقتی عضو شماره هشت چاقویی مشابه چاقوی پرونده را روی میز میگذارد، برای لحظه ای همه چیز تغییر میکند. چاقویی که قرار بود کمیاب باشد، حالا آنقدرها هم منحصر به فرد نیست.

اما چاقوی دوم بی گناهی متهم را ثابت نمیکند؛ فقط یکی از دلایل اطمینان اعضا را ضعیف میکند.

درباره پیرمرد شاهد، اعضا بررسی میکنند آیا او میتوانسته با شرایط جسمی اش در زمانی که ادعا کرده به در برسد، و آیا صدای تهدید را با وجود عبور قطار شنیده است یا نه.

فیلم با راه رفتن ساده یک نفر در اتاق تعلیق ایجاد میکند؛ انگار نتیجه آزمایش کوچک آنها میتواند سرنوشت پرونده را عوض کند. از طرف دیگر دقت چنین بازسازی هایی جای سوال دارد.

سرعت حرکت یک نفر در اتاق هیئت منصفه لزوما همان سرعت حرکت شاهد در شب قتل نیست.

کشف احتمالی عینک داشتن زن شاهد هم از غافلگیری های خوب پایان است. جزئیاتی که روی بینی او دیده شده، باعث میشود اعضا درباره توانایی اش برای دیدن صحنه قتل بدون عینک شک کنند.

این استدلال هوشمندانه است، اما باز هم احتمال را بررسی میکند، نه واقعیت قطعی را. همین جا یکی از ضعف های فیلم نامه هم خودش را نشان میدهد: تقریبا هر بار که داستان به مدرکی محکم میرسد، یکی از اعضا درست به موقع نکته تازه ای کشف میکند.

خریدن چاقوی مشابه توسط عضو شماره هشت هم از نظر رعایت حدود وظایف هیئت منصفه پرسش برانگیز است.

سیدنی لومت؛ یک اتاق که مدام شلوغ تر میشود

بدون کارگردانی لومت، این همه گفتگو میتوانست خسته کننده شود. سیدنی لومت و فیلمبردارش بوریس کافمن اجازه نمیدهند چنین اتفاقی بیفتد.

دوربین فقط میان صورت ها جابه جا نمیشود؛ گاهی فاصله اعضا را نشان میدهد و گاهی آنقدر نزدیک میشود که دیگر راه فراری از عصبانیتشان نداریم.

در بخش های پایانی نماها بسته تر و زاویه دوربین پایین تر میشود و اتاق کوچک تر از ابتدای فیلم به نظر میرسد.

جزئیات محیط هم به این حس کمک میکنند. گرمای هوا، پنکه ای که ابتدا کار نمیکند و خستگی اعضا باعث میشود عصبانیت آنها طبیعی تر به نظر برسد.

فیلم تقریبا هیچ نیازی به موسیقی مداوم ندارد؛ قطع کردن حرف یکدیگر، جابه جا شدن صندلی ها و سکوت بعد از یک رای تازه به اندازه کافی هیجان ایجاد میکنند.

بعضی گفتگوها کمی تکراری میشوند، اما به محض اینکه احساس میکنیم بحث به بن بست رسیده، شخصیت دیگری وارد ماجرا میشود یا مدرکی دوباره بررسی میشود.

نبود اکشن و تغییر لوکیشن، به خودی خود هیچ مشکلی ایجاد نکرده است.

پایان فیلم؛ آیا همه واقعا قانع شده اند؟

وقتی فقط عضو شماره سه روی رای گناهکار باقی میماند، پایان تا اندازه ای قابل پیش بینی است. با این حال لی جی کاب کاری میکند که آخرین تغییر رای صرفا نتیجه یک استدلال تازه نباشد.

پاره کردن عکس خودش و پسرش و شکستن مقاومتش، نشان میدهد خشم شخصی تا چه اندازه قضاوت او را تحت تاثیر قرار داده است. صحنه احساسی است و شاید کمی آشکارتر از لازم دلیل رفتارش را توضیح بدهد، اما به خاطر بازی کاب تاثیر خودش را میگذارد.

نکته ای که در پایان دوست دارم، نشان ندادن سرنوشت متهم است. دوازده نفر فقط به این نتیجه رسیده اند که برای محکوم کردن او یقین کافی ندارند.

این تفاوت، پایان را منطقی تر میکند و اجازه نمیدهد داستان به یک معمای جنایی با جواب قطعی تبدیل شود.

حرف آخر

۱۲ مرد خشمگین برای من نمونه خوبی از فیلمی است که با یک ایده ساده، داستانی واقعا سرگرم کننده میسازد. بهترین ویژگی اش این نیست که درباره عدالت حرف میزند؛ مهم تر این است که هر رای و هر مدرک تازه را به اتفاقی جذاب تبدیل میکند.

بازی هنری فوندا و لی جی کاب، شخصیت های متفاوت و کارگردانی حساب شده سیدنی لومت باعث میشوند محدود بودن مکان اصلا آزاردهنده نباشد.

بعضی شخصیت ها ساده نوشته شده اند، عضو شماره هشت گاهی بیش از حد آماده است و چند استدلال بیشتر شک ایجاد میکنند تا نتیجه ای محکم. با این حال این ضعف ها در برابر ریتم مناسب و تنش مداوم فیلم چندان بزرگ نیستند.

اگر به داستان های معمایی و فیلم های شخصیت محور علاقه دارید، تماشایش را پیشنهاد میکنم؛ حتی اگر معمولا سراغ فیلم های سیاه و سفید نمیروید. فیلم نشان میدهد برای جذاب کردن یک داستان، گاهی دوازده بازیگر خوب و یک اتاق کافی است.

با واید شات همراه باشید.